Αρχαία Πλευρώνα

Βρίσκεται σε ένα ύψωμα βορειοδυτικά της πόλης του Μεσολογγίου και σώζεται σε πολύ καλή κατάσταση ένα μεγάλο μέρος από τα 3 χλμ. που ήταν τα τείχη της Αρχαίας Πλευρώνας (της Νέας Αρχαίας Πλευρώνας γνωστή και ως Κάστρο της Κυρά-Ρήνης).
Για την παλαιά Πλευρώνα που βρισκόταν στον πιο κάτω λόφο και αποτελούσε το επίνειο των Θεστιέων με βασιλιά τον μυθικό Θέστιο κάνει αναφορά ο Όμηρος στην Ιλιάδα. Πλευρώνιοι και Καλυδώνιοι με αρχηγό το Θόα, γιο του τότε βασιλιά της Πλευρώνας Ανδραίμονα, με 40 πλοία συμμετείχαν στην εκστρατεία των Ελλήνων εναντίον της Τροίας. Πιθανόν να πήρε το όνομά της από το γιο του Αιτωλού, τον Πλευρώνα. Το όνομα της συναντάται και σε πήλινες πινακίδες Γραμμικής Β, αποδεικνύοντας την ύπαρξη και την ακμή της στην μυκηναϊκή περίοδο.
Η παλαιά Πλευρώνα καταστράφηκε το 233 π.Χ από τον Δημήτριο Β' και στην συνέχεια χτίστηκε η Νέα Πλευρώνα στον χώρο που είναι σήμερα επισκέψιμος.
Εδώ υπάρχει μια τεράστια δεξαμενή με πέτρινα και φυσικά τοιχώματα ύψους 6μ, μέρος από την αγορά, την αρχαία οδό και ένα υπέροχο αρχαίο θέατρο με πανοραμική θέα προς την λιμνοθάλασσα, δυτικά του Μεσολογγίου. Το θέατρο βρίσκεται δίπλα ακριβώς από το τείχος χρησιμοποιώντας και έναν πύργο του για τις ανάγκες του.
Λίγο πιο κάτω από τον αρχαιολογικό χώρο στην θέση «Σκαλί» Μεσολογγίου ήταν το λιμάνι της Νέας Πλευρώνας και είναι ορατοί ακόμα οι κάβοι που έδεναν τα πλοία.
Ωράριο λειτουργίας: 08:00-15:00

 

Αρχαία Καλυδώνα

Βρίσκεται όταν περάσετε τον ποταμό Εύηνο, ταξιδεύοντας προς Μεσολόγγι, στην κορυφή του λόφου. Σήμερα είναι εμφανές ένα μέρος από το θέατρο, η βάση και ένα μέρος της οδού που οδηγούσε στο ναό της λαφρίας Άρτεμιδας και του Απόλλωνα, ενώ ανατολικά του έχει βρεθεί θολωτός τάφος του οποίου η λίθινη θύρα βρίσκεται στο αρχαιολογικό μουσείο Αγρινίου.
Η ίδρυσή της χρονολογείται την 3η χιλιετία π.Χ. και αναφορές στην Καλυδώνα γίνονται από τον Όμηρο. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, η Καλυδώνα και η γειτονική της Πλευρώνα ήταν οι δύο ωραιότερες πόλεις της Αιτωλίας. Κατά τους χρόνους του Πελοποννησιακού πολέμου ήταν αυτόνομη, αλλά μετά την μάχη των Λεύκτρων επανήλθε στην Αιτωλική κυριαρχία.
Καταστράφηκε μετά την ήττα των Αιτωλών απ' τον Φίλιππο Ε', αλλά και πάλι κατάφερε να βρει ξανά την αίγλη της. Το 48 π.Χ. αντιστάθηκε στα επεκτατικά σχέδια της ρωμαϊκής  αυτοκρατορίας. Τελικά όμως υποτάχθηκε στις λεγεώνες του Ιουλίου Καίσαρα, και το 30 π.Χ. την κατέστρεψε, μεταφέροντας τους κατοίκους της στην νεοϊδρυθείσα από αυτόν πόλη της Νικόπολης και τους θησαυρούς της στην πόλη των Πατρών. Το χρυσελεφάντινο άγαλμα της προστάτιδας θεάς Αρτέμιδας μεταφέρθηκε κι αυτό στην Πάτρα. Έκτοτε δεν αναφέρθηκε ποτέ πια ξανά το όνομα της Καλυδώνας.

 

Αρχαίο Θέρμο

Βρισκόταν λίγο έξω από το σημερινό χωριό και η ιστορία του ξεκινάει από την εποχή του χαλκού, στα μέσα της 2ης χιλιετηρίδας.
Έχουν ανακαλυφθεί πολλά οικοδομήματα και οι στοές της αγοράς των Αιτωλών καθώς και τα βάθρα των ανδριάντων ή άλλων αναθημάτων που έστεκαν μπροστά στις στοές, τα οποία σύμφωνα με τον ιστορικό Πολύβιο ανέρχονταν, τον καιρό της ακμής της Συμπολιτείας, σε 2.000.
Οι αποκαλυφθείσες στοές είναι δύο (ανατολική και δυτική) και ανάγονται στο τέλος του 4ου ή στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. Η ανατολική στοά έχει μήκος 170 μέτρα. Οι δύο στοές (με το βουλευτήριο στα νότια) ήταν από τις μεγαλύτερες αρχαίες στοές και πλεύριζαν στενόμακρη πλατεία μήκους 200 μέτρων και πλάτους 21, που έμοιαζε περισσότερο με "πλατεία οδό" πλαισιωμένη από στοές. Επίσης βρέθηκε και περίπτερος ναός του Θερμίου Απόλλωνα, από τους αρχαιότερους στην Ελλάδα (του 7ου αιώνα π.Χ.)
Ο ναός αποτελείτο από βαθύ ενιαίο σηκό, που χωριζόταν κατά τον διαμήκη άξονα από μία κιονοστοιχία 12 κιόνων για τη στήριξη της στέγης. Οι κίονες της εξωτερικής κιονοστοιχίας (5X15) ήταν πυκνότεροι στις μικρές πλευρές. Ο ναός έχει διαστάσεις 12 μέτρα πλάτος και 38 μέτρα μήκος περίπου. Οι κίονες που στηρίζονταν σε λίθινες βάσεις ήταν ξύλινοι, όπως και όλη η ανωδομή (θριγκός) του κτιρίου. Ο θριγκός ήταν πλούσια επενδυμένος με πήλινες μετόπες, τρίγλυφα, υδρορροές και ακροκέραμα.
Η διαμόρφωση αυτή του ναού του Θερμίου Απόλλωνα αποτελεί το πρώτο ολοκληρωμένο δείγμα του δωρικού ναοδομικού ρυθμού της αρχαίας Ελλάδας. Άλλα σημαντικά μνημεία στον αρχαιολογικό χώρο του Θέρμου είναι οι μικρότεροι ναοί του Λυσείου Απόλλωνα και της θεάς Αρτέμιδας, της αποκαλούμενης "Λαφρίας Αρτέμιδας".
Η Άρτεμις Λαφρία είναι η γηγενής και η πιο αγαπητή θεότητα των Αιτωλών. Είναι η θεά της γονιμότητας και της καρποφορίας, η μεγάλη Μάνα της γης, της φύσης όλης και δεν έχει σχέση με την κυνηγέτιδα Αρτέμιδα του δωδεκάθεου. Έτσι, δημιουργήθηκε τα πανάρχαια χρόνια στην Αιτωλία κοινωνία Μητριαρχίας, με προεξάρχουσα θεότητα τη Μητέρα φύση, η οποία προσωποποιείται στην Αρτέμιδα Λαφρία.
Η είσοδος είναι ελεύθερη.

 

Αρχαιολογικός χώρος Στράτου

Έχει ανακαλυφθεί το αρχαίο θέατρο χωρητικότητας 6000 θεατών το οποίο διατηρείται σε καλή κατάσταση και βρίσκεται 300 μέτρα από την εθνική οδό. Εκτός από το θέατρο υπάρχει μεγάλο μέρος από τα τείχη, τα απομεινάρια από την Αγορά και πολλών άλλων κτηρίων της οχυρής πόλης που βρίσκονταν στις όχθες του Αχελώου. Η Στράτος υπήρξε η πρώτη έδρα του «Κοινού των Ακαρνάνων» κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα. Η πόλη διατηρούνταν ανθηρή μέχρι την κατάκτησή της από την ρωμαϊκή αυτοκρατορία ενώ έπειτα παρήκμασε. 

 

Αρχαίο θέατρο Οινιαδών

Βρίσκεται κοντά στο αρχαίο θέατρο πάνω στον λόφο. Εκεί κοντά στις εκβολές του Αχελώου υπήρξε η ακαρνανική πόλη των Οινιάδων που διέθετε ισχυρή οχύρωση από τον 5ο αιώνα.
Η πόλη διέθετε και λιμάνια όπου σε ένα από αυτά θα υπάρχουν και νεώρια, κτήρια δηλαδή που χρησίμευαν για την ανάσυρση, επισκευή και παραμονή των πλοίων.
Σημαντικό μνημείο στο χώρο είναι και το αρχαίο θέατρο, του οποίου το μεγαλύτερο μέρος είναι
λαξευμένο σε φυσικό βράχο, ενώ το υπόλοιπο είναι κτισμένο από ασβεστολιθικές λιθοπλίνθους.
Το αρχαίο θέατρο παραμένει σε λειτουργία αφού κάθε καλοκαίρι παρουσιάζονται σε αυτό πολλές παραστάσεις. 

 

Αρχαία Πάλαιρος